Vulkanen

Belangrijk: Wanneer je een woord niet begrijpt dan kun je dit in een woordenboek opzoeken en wanneer je een plaatsnaam of naam van een land tegen komt en je weet niet waar het ligt gebruik dan een atlas.

De aarde begint te schudden en te rommelen. Bergtoppen worden uit elkaar gescheurd. De hemel wordt zwart en er zijn zigzaggende lichte flitsen. De lucht wordt giftig , stinkend en rokerig. Lang geleden geloofden doodsbange mensen dat vulkanen het werk waren van goden of van reuzen en boze geesten. Volgens sommigen waren vulkanen de poorten van de hel. Pas in de twintigste eeuw bogonnen wetenschappers inzicht te krijgen in de structuur van de dunne buitenlaag van de aarde, de aardkorst. On woord 'vulkaan'is afkomstig van de naam Vulcanos. Vanaf ongeveer 1500 voor Christus tot ongeveer 400 na Christus aanbaden de oude Grieken een vuurgod die Hefaistos heette. De Romeinen aanbaden dezelfde god, en noemden hem Vulcanos. Volgens de gelovigen had de god grote ovens waar metalen werden gesmolten en gesmeed. Deze ovens lagen binnenin de berg Etna, op het eiland Sicilië naast Italië (kijk maar eens in de atlas). De Etna ligt op de top van een enorme hoeveelheid opstijgend magma (wat dit is wordt nog uitgelegd) dat hij voortdurend uitbarst.

* Wat is een vulkaan?

Een vulkaan is een opening in de aardkorst. Stromen gesmolten gesteente, dit wordt ook wel lava genoemd, spuiten uit de opening. As en gesteente worden soms hoog in de lucht geworpen. Als de lava afkoelt wordt het hard en vormt nieuw gesteente. Lava en as kunnen tot een kegel opgeworpen worden, die snel uitgroeit tot een berg. Sommige vulkanen barsten voortdurend uit, terwijl andere slechts eenmaal in de paar honderd of duizend jaar uitbarsten. Vulkanen die nog steeds werkzaam zijn worden 'actief' genoemd. Uitgedoofde vulkanen zijn vulkanen die niet meer actief zijn.

* Vanuit de diepten

Om te begrijpen hoe vulkanen werken, moeten we een denkbeeldige reis naar het binnenste van onze planeet maken. Het centrum van de aarde, de kern, is ongeveer 3470 km dik. Om de kern ligt de mantel, ongeveer 2900 km dik en opgebouwd uit verschillende metalen. Het aardoppervlak of korst is onder de continenten (= het vasteland) tot 60 km dik, maar onder de zeeën maar 5 km. De korst verandert voortdurend, vanwege onrustige krachten diep binnen in de planeet, er vinden steeds nieuwe ontwikkelingen plaats. De kern van de aarde lijkt wel op een centrale verwarming, hier is de druk heel groot en de temperatuur is ongeveer 6. 000 °C (= graden), denk maar eens aan de zomer wanneer je in je t- shirt en korte broek loopt en je bij 25 °C graag een koude duik in het zwembad zou willen nemen. Bij 25 °C is het voor ons al 'heet'. Door die hoge temperatuur in de kern stijgt gestold gesteente, dit noem je magma, door de mantel naar boven naar de korst. De magmastromen die door deze hitte worden verplaatst worden convectiestromen genoemd. De stipjes in de afbeelding zijn de convectiestromen;

* Ringen van Vuur

We zeggen vaak 'zo vast als een rots, zo hard als een steen'. In werkelijkheid is de aardkorst gebarsten als een breekbare eierschaal. De gebarsten delen worden ondersteund door het zachte gesteente van de mantel. De onstabiele (= niet stevige) grenzen tussen de platen staan bekend als 'ringen van vuur'. dat zijn gevarenzones voor zowel aardbevingen als vulkanen. De convectiestromen in de mantel brengen de platen langzaam in beweging. Door de eeuwen heen zijn hierdoor continenten uit elkaar gedreven. Waar de platen uit elkaar bewegen vormt zich een rift (zie plaatje boven) in de zeebodem. Magma zwelt erin op en vormt een nieuwe korst.

Op deze kaart (plaatje hierboven) staan de plaatgrenzen. De meeste vulkanen in de wereld liggen langs deze randen.

* Binnenin de vulkaan

Het binnenste van een vulkaan kan een wirwar van pijpen, spleten en scheuren zijn. Na een uitbarsting kunnen de spleten worden afgesloten als het magma afkoelt en verhardt.

* Voortekenen en waarschuwingen

Of een vulkaan actief is, is moeilijk te voorspellen. Zelfs wetenschappers die een vulkaan lange tijd hebben bestudeerd worden soms verrast door een uitbarsting. Er zijn wel waarschuwende voortekenen, waarvan sommige al duizenden jaren bekend zijn. Vaak voel je in het gebied van de vulkaan aardbevingen en trillingen. Er komen steeds meer gassen uit de krater (= als een geweldige uitbarsting de top van een spleet eraf blaast wordt de top verbrijzeld en er blijft een krater over) en uit zijspleten en scheuren. Ze stinken vaak naar het mineraal zwavel, dat ruikt als verrotte eieren. Je kunt gerommel en andere vreemde geluiden horen, terwijl het magma omhoog komt binnenin de berg. Net als zijn buurman de Etna is het eiland Stromboli meestal actief. De berg gromt en rommelt altijd. Maar als er een stilte valt verwachten de eilandbewoners problemen. Vaak betekent die stilte dat vallend gesteente de kraterpijp heeft afgesloten en dat de druk wordt opgebouwd met als gevolg een zwaardere uitbarsting.
Er is uit veel delen van de wereld gezegd dat door de trillingen van de aarde en de verhoging van de grondtemperatuur die voorafgaan aan een uitbarsting, slangen uit hun spleten en gangen tevoorschijn komen.

Plaatje van Mount Fugen, 1991.
Mount Fugen in het Unzengebergte in Japan spuwde lava, as en hete gassen uit terwijl gesmolten stoffen met een snelheid van 15o km per uur langs de hellingen naar beneden stroomden.

* Rampgebied

Vulkanische krachten kunnen niet door de mens worden beheerst. Door aardbevingen en vulkaanuitbarstingen kunnen enorme schokgolven, die noem je ook wel tsoenami's, door de oceanen gestuurd worden, die enorme muren van water veroorzaken. In Krakatau, dat is een vulkaan van Indonesië dat tussen het eiland Sumatra en Java in ligt, werden duizenden mensen in zee gesleurd toen de Krakatau in 1883 uitbarstte. Het belangrijkste gevaar vormt de lava. Dammen en zelfs bombardementen van vliegtuigen slagen er meestal niet in een sterke stroom om te leiden. het gesmolten gesteente kan bossen en huizen in vuur en vlam zetten. Door de gassen raken mensen vergiftigd en de as verstikt hen. Als een berghelling schudt en instort kan een enorme lawine van steen en sneeuw loskomen. Sneeuw vermengd met grond vormt dodelijke modderstromen.

Bij het plaatje hierboven zie je een man die een kind red die in een modderstroom terecht was gekomen. Door vulkanische uitbarstingen kunnen dorpen en steden verlamd raken, worden winkels gesloten en is er geen transport meer mogelijk. Vaak worden kostbare bossen en gewassen op de velden vernield, waardoor bovenop de andere problemen ook nog eens het gevaar van hongersnood dreigt.

* De hartslag van de aarde

Seismografen zijn instrumenten die gebruikt worden om aardbevingen en trillingen te meten.
Door de informatie die ze geven kunnen wetenschappers de duur en de kracht van een vulkaanuitbarsting schatten. De schokgolven nemen toe vlak voor een grote ramp.

* Het verleden onthullen

Een bepaalde tak van de vulkaanwetenschap is heel belangrijk geweest bij de bestudering van de geschiedenis. Als vulkanen het land overspoelen met as of lava, begraven en bewaren zij vaak de lichamen van mensen, gebouwen en straten, sieraden, potten en pannen en andere bewijzen van het dagelijkse leven. Als zulke plaatsen worden opgegraven is het alsof er een tijdscapsule wordt geopend. We kunnen zien hoe mensen lang geleden leefden. Het beroemdste voorbeeld is Pompeii, dat in het jaar 79 werd bedolven na een uitbarsting van de vulkaan Vesuvius. De plaats werd voor het eerst gevonden in 1748. Sindsdien hebben we ontdekt hoe de Romeinen aten, winkelden en zaken deden, hoe hun huizen eruit zagen en zelfs wat voor planten er in hun tuinen groeiden.

* Vulkanen in de ruimte

Waar bevindt zich de allergrootste vulkaan?
Die bevindt zich niet op aarde, maar op Mars. En als we naar Venus zouden reizen, zouden we vulkanen kunnen vinden van meer dan 11 km hoogte, met geharde stromen lava. Dankzij vulkaanwetenschap kunnen we ontdekken hoe andere planeten en manen (er zijn namelijk meerdere manen dan die wij soms ‘s nachts aan de lucht zien verschijnen!) zich hebben gevormd rond onze zon. (Misschien dat de mensen op een zeker moment in de toekomst ons zonnestelsel verlaten en zich op andere planeten vestigen.)

* Wist je dat…?

Het meest vulkanische land op aarde Indonesië is, een land dat bestaat uit ongeveer 13. 000 bergachtige eilanden. Hierop bevinden zich meer dan 400 vulkanen, waarvan er ongeveer 130 nog actief zijn. Daarvan zijn er 42 gevaarlijk genoeg om voortdurend in de gaten te worden gehouden.

In 1986 rolde een onzichtbare wolk giftig gas richting Nios, een kratermeer in het West- Afrikaanse land Kameroen. Meer dan 1500 mensen werden gedood.

In de nacht van 26 augustus 1883 zeilde een Britse zeekapitein door de Sundastraat tussen de eilanden Sumatra en Java. Terwijl hij het eiland Krakatau passeerde stortten er bergen as en hete steen neer op het houten dek. De bemanning schoof de rommel zo snel zij konden in zee. De lucht rook naar zwavel en de zeelieden konden amper meer ademhalen. Lichtflitsen verschenen aan de hemel en bliksem flikkerde rond de masten. De volgende morgen was het enige tijd angstaanjagend stil. Vervolgens werd om 10 uur het hele eiland met een oorverdovend lawaai de lucht ingeblazen.