Gedrag begrijpen en begeleiden

Gedrag van kinderen stelt leerkrachten in het basisonderwijs regelmatig voor een uitdaging. Gedrag is altijd een signaal en vraagt om een reactie van de leerkracht. Maar, wat is een passende reactie? En wie bepaalt dat? Dit lijkt mede afhankelijk van de ‘kijk op gedrag’ die de leerkracht heeft. In deze Academische Werkplaats werken dan ook bewust vanuit een bepaalde kijk op gedrag, om deze vragen te beantwoorden. Pedagogische sensitiviteit is hierbij het uitgangspunt, waarbij leerkrachten ook als de situatie lastig wordt, het kind écht (blijven) zien, horen en begrijpen (De Boer- Bruggink, 2018). Dit blijkt voor leerkrachten zowel aansprekend als ook ‘moeilijk te grijpen’, zeker als een situatie je overvalt of echt uitdagend is. Wat leerkrachten zou kunnen ondersteunen, zijn uitgangspunten van ‘verbindend gezag/nieuwe autoriteit’ - gebaseerd op geweldloos verzet (Omer, 2011). Verbindend gezag is een horizontale autoriteit: de leerkracht is in de eerste plaats verankerd binnen een team (Bom & Wiebenga, 2017). Hierdoor kunnen leerkrachten zich (weer) krachtig voelen. Gezag hebben en grenzen stellen gebeurt vervolgens op een kalme, vastberaden manier; niet vanuit macht, maar vanuit verbinding (Wiebenga & Faasen, 2017). Onderzoek toont positieve resultaten in de jeugdzorg en in het systemische werken met ouders (Bom & Wiebenga, 2017; Omer & Wiebenga, 2015). Studies gericht op het handelen van leerkrachten in basisonderwijs, vanuit deze zienswijze, zijn nauwelijks voorhanden. Dit neemt niet weg dat er goede aanknopingspunten liggen voor (de ontwikkeling van) handreikingen voor leerkrachten in praktijkgericht publicaties (Van Nus, 2015, 2018, 2019; Wiebenga & Faasen, 2017 ; Leonard & Dewaele, 2015, Leonard & Dolfeyn, 2015).

In deze Academische Werkplaats ontwerpen we, geïnspireerd door verbindend gezag/nieuwe autoriteit, handvatten die leerkrachten ondersteunen om met pedagogische sensitiviteit te reageren op uitdagend gedrag (in de dagelijkse praktijk). Dit doen we met en voor leerkrachten basisonderwijs van stichting IJsselgraaf. Om tot een passend ontwerp te komen, onderzoeken we bijvoorbeeld 1) welke vormen van gedrag uitdagend zijn voor leerkrachten basisonderwijs, 2) welke mogelijkheden het concept ‘nieuwe autoriteit/verbindend gezag’ biedt om het handelingsrepertoire van leerkrachten te verrijken en 3) welke behoeften leerkrachten hebben ten aanzien van het ontwerp. Ook implementeren we het ontwerp en zijn we benieuwd in hoeverre het heeft bijgedragen aan meer ‘pedagogisch sensitief’ leerkrachthandelen. 

Contact

Neem contact op met Marjon de Boer voor meer informatie over de werkplaats 'Gedrag begrijpen en begeleiden'.
Wat kenmerkt een ontwerp dat leerkrachten basisonderwijs van Stichting IJsselgraaf stimuleert om, vanuit uitgangspunten van verbindend gezag/nieuwe autoriteit, pedagogisch sensitief te reageren op voor hen uitdagend gedrag van kinderen?

Opbrengsten

In 2019/2020 heeft de Academische Werkplaats zich bezig gehouden met de fase van analyse en exploratie. We hebben antwoord gegeven op twee beschrijvende deelvragen:

  • Welk gedrag van kinderen ervaren leerkrachten basisonderwijs van Stichting IJsselgraaf als uitdagend? 

Om deze deelvraag te beantwoorden is er literatuur- en praktijkonderzoek uitgevoerd. Het literatuuronderzoek had als doel in kaart te brengen aan welke vormen van gedrag we moeten denken (externaliserend en/of internaliserend gedrag), zodat we bij leerkrachten van stichting IJsselgraaf kunnen onderzoeken welk gedrag voor hen uitdagend is. Daarnaast is er een vragenlijst onder een zo grote mogelijke sample van leerkrachten binnen IJsselgraaf uitgezet. Deze vragenlijst is gebaseerd op het literatuuronderzoek. Tot slot is er een semi-gestructureerd interview onder een selectie van leerkrachten uitgezet. Dit interview is ook gebaseerd op literatuuronderzoek.

  • Wat kenmerkt de huidige en gewenste situatie ten aanzien van het pedagogisch sensitief handelen door leerkrachten basisonderwijs van stichting IJsselgraaf ten aanzien van uitdagend gedrag van kinderen, vanuit uitgangspunten van verbindend gezag/nieuwe autoriteit?

Om deze deelvraag te beantwoorden is er verdiepend literatuuronderzoek naar kenmerken van leerkrachthandelen om vanuit uitgangspunten van verbindend gezag/nieuwe autoriteit, pedagogisch sensitief te reageren op uitdagend gedrag van kinderen uitgevoerd. De informatie uit het verdiepend literatuuronderzoek heeft geleid tot een semi-gestructureerd interview waar de huidige en gewenste situatie aan de hand van vooraf opgestelde kijkpunten is onderzocht. 

Op basis van deze deelvragen hebben we een voorlopige lijst van ontwerpprincipes geformuleerd.

Dit jaar wordt er verder gewerkt aan de fase van analyse- en exploratie fase. In deze fase wordt antwoord gegeven op de volgende deelvragen:

  • Welke inzichten leveren de analyses van good-practices van pedagogisch sensitief reageren - vanuit de uitgangspunten verbindend gezag/nieuwe autoriteit - op?

  • Welke behoeften hebben (verschillende) gebruikers ten aanzien van het ontwerp om als leerkracht meer pedagogisch sensitief te reageren op voor hen uitdagend gedrag, vanuit de uitgangspunten verbindend gezag/nieuwe autoriteit?

Op basis van deze deelvragen hebben we een voorlopige lijst van ontwerpprincipes aangevuld. 

In deze fase wordt er (iteratief) gewerkt aan de hand van de deelvraag: Hoe ziet het concrete (prototype) ontwerp om pedagogisch sensitief reageren vanuit de uitgangspunten verbindend gezag/nieuwe autoriteit eruit, gebaseerd op de geformuleerde ontwerpprincipes? Er wordt steeds gewerkt aan het ontwerp en het ontwerp wordt wordt steeds verbeterd.

Tot slot wordt er gewerkt aan de fase evaluatie en reflectie. In deze fase wordt er gereflecteerd op het ontwerp met behulp van de laatste deelvraag: Hoe geschikt is het ontwikkelde (prototype) ontwerp volgens de gebruikers? We proberen ons ontwerp uit op verschillende basisscholen en trekken hier weer lessen uit. 

 

Literatuur

Bom, H. & Wiebenga, E. (2017). Verbindend gezag. Naar een nieuwe vorm van autoriteit gebaseerd op principes van geweldloos verzet. Tijdschrift voor psychotherapie, 42(3), 269-289.

Boer-Bruggink, M. de (2018). Pedagogisch sensitief: wat verstaan we daaronder?, verkregen op 24 november, 2019, van  https://www.zijnengezienworden.nl/zienswijze/titel-van-column

Dolfeyn, H. & Leonard, H. (2015). Nieuwe autoriteit en geweldloos verzet. Wat we kunnen leren van Haim Omer over gezag voor de leerkracht en de school van vandaag. Zorgbreed, 48(12), 9-15.

Leonard, H. & Dewaele, K. (2015). Samen sterker in gezag. Nieuwe Autoriteit en Geweldloos Verzet concreet. Sint-Canisiusblad, 113(2), 17-22.

Leonard, H. & Dolfeyn, H. (2015). Waakzame Zorg. Een concrete uitwerking van het concept NA op school. Welwijs, 26(3), 17-21.

Nus, W., van (2015). Het ijzer smeden als het koud is. Geweldloos verzet op school, een nieuwe kijk op gedragsproblemen. Huizen: Pica.

Nus, W. van (2018). Geweldloos verzet op school, een nieuwe kijk op gedragsproblemen. Huizen: Uitgeverij Pica.

Nus, W. van (2019). Geweldloos verzet tegen probleemgedrag. LBBO Beter Begeleiden, 28-31.

Omer, H. (2011). Nieuwe Autoriteit, samenwerken aan een krachtige opvoedingsstijl thuis, op school en in de samenleving. Amsterdam: Hogrefe Uitgevers.

Omer, H. & Wiebenga, E. (2015). Geweldloos verzet in gezinnen, een nieuwe benadering van gewelddadig en zelfdestructief gedrag van kinderen en adolescenten. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. 

Wiebenga, E. & Faasen, E. (2017). Verbindend gezag in het onderwijs, JSW, 4, 6-9